Oyun Bağımlılığı Belirtileri: Ne Zaman Sorun Sayılır?
Çocuğunuz saatlerce oyun oynuyor, oyun bitince öfkeleniyor ya da ödevlerini ihmal ediyorsa, aklınıza gelen ilk soru muhtemelen "Bu bir bağımlılık mı?" oluyor. Dijital oyunlar pek çok çocuk ve genç için arkadaşlık, eğlence ve başarı hissinin önemli bir kaynağı. Oyun oynamak tek başına bir sorun değildir; ancak bazı durumlarda oyun, kişinin hayatının merkezine yerleşip günlük yaşamını belirgin biçimde etkileyebilir.
Bu yazıda yoğun oyun oynamak ile problemli oyun kullanımı arasındaki farkı, dikkat edilmesi gereken işaretleri ve ailelerin neler yapabileceğini ele alıyoruz.
Dünya Sağlık Örgütü Ne Diyor?
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), 2018'de yayımladığı ve 2022'de yürürlüğe giren Uluslararası Hastalık Sınıflandırması'nın 11. sürümünde (ICD-11) "oyun oynama bozukluğu"nu tanımlamıştır. DSÖ'ye göre bu durum üç temel özellikle belirginleşir:
- Kontrol kaybı: Oyuna ne zaman başlanacağı, ne sıklıkta ve ne kadar süre oynanacağı, ne zaman bırakılacağı üzerindeki kontrolün bozulması,
- Artan öncelik: Oyunun diğer ilgi alanlarının ve günlük etkinliklerin önüne geçecek kadar öncelik kazanması,
- Olumsuz sonuçlara rağmen sürdürme: Olumsuz sonuçlar ortaya çıkmasına rağmen oyunun sürdürülmesi ya da artması.
DSÖ'ye göre bu tanının konulabilmesi için davranışın kişisel, ailevi, sosyal, eğitimsel ya da mesleki alanlarda belirgin bir bozulmaya yol açacak kadar ciddi olması ve genellikle en az 12 ay boyunca görülmesi gerekir. DSÖ ayrıca araştırmaların, oyun oynama bozukluğunun dijital oyun oynayanların yalnızca küçük bir kısmını etkilediğini gösterdiğini vurgular.
Yani çok oyun oynayan her çocuk "bağımlı" değildir. Tanı koymak da ebeveynin ya da öğretmenin değil, bir sağlık profesyonelinin işidir. Yine de erken dönemde fark edilen işaretler, sorun büyümeden önlem almayı kolaylaştırır.
Yoğun Oyun ile Problemli Oyun Arasındaki Fark
Yeni çıkan bir oyunu tatilde günlerce oynamak ile aylardır süren, uykuyu ve okulu etkileyen bir oyun düzeni aynı şey değildir. Ayırt edici olan çoğu zaman süre değil, oyunun hayatın geri kalanıyla ilişkisidir. Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
- Çocuğum oyunu bırakması gerektiğinde bırakabiliyor mu?
- Oyun, uyku, ders, aile ve arkadaşlarla geçirilen zamanın önüne geçiyor mu?
- Olumsuz sonuçlar (düşük notlar, uykusuzluk, tartışmalar) ortaya çıktığı hâlde oyun süresi artıyor mu?
- Bu durum haftalardır değil, aylardır mı sürüyor?
Dikkat Edilmesi Gereken Belirtiler
Davranışsal İşaretler
- Oyun süresini sınırlamaya çalışıldığında yoğun öfke, huzursuzluk ya da saldırganlık,
- Oyun süresi hakkında gerçeği söylememek, gizlice oynamak,
- Daha önce keyif aldığı spor, hobi ya da arkadaş etkinliklerine ilginin azalması,
- Oyun içi harcamaların kontrolden çıkması.
Günlük Hayata Etkiler
- Uyku saatlerinin kayması, sabahları uyanmakta zorlanma,
- Ders başarısında belirgin düşüş, ödevlerin ihmal edilmesi, okula gitmek istememe,
- Yemek düzeninin bozulması, fiziksel etkinliğin azalması,
- Aile içinde oyun yüzünden sürekli yaşanan tartışmalar.
Duygusal İşaretler
- Oyun oynamadığında huzursuz, gergin ya da mutsuz görünmek,
- Olumsuz duygulardan ya da sorunlardan kaçmak için oyuna yönelmek,
- Gerçek hayattaki ilişkilerden giderek uzaklaşmak.
Oyunun Arkasındaki İhtiyacı Anlamak
Çocuklar ve gençler oyuna çoğu zaman bir ihtiyacı karşılamak için yönelir: arkadaşlarıyla bağlantıda kalmak, başarı ve yetkinlik hissetmek, sıkıntıdan ya da stresten uzaklaşmak. Okulda zorlanan bir çocuk oyunda başarılı olmanın verdiği tatmini arayabilir; arkadaş ilişkilerinde zorlanan bir genç oyundaki toplulukta aidiyet hissedebilir.
Bu nedenle yalnızca oyunu yasaklamaya odaklanmak çoğu zaman yeterli olmaz. Oyunun hangi ihtiyaca karşılık geldiğini anlamak ve bu ihtiyacı karşılayabilecek başka yollar bulmak, kalıcı değişikliğin anahtarıdır.
Ailelere Öneriler
- Merakla yaklaşın: Çocuğunuza hangi oyunları neden sevdiğini sorun, mümkünse bir kez birlikte oynayın. Onun dünyasını anlamaya çalışmak, iletişim kapısını açık tutar.
- Kuralları birlikte belirleyin: Oyun saatlerini ve yerlerini çocuğunuzla birlikte konuşarak belirleyin ve yazılı hale getirin. Bu konuda Aile Ekran Sözleşmesi Nasıl Hazırlanır? yazımızdan yararlanabilirsiniz.
- Ani ve tam yasaklardan kaçının: Kesin yasaklar çoğu zaman gizli oynamaya ve çatışmaya yol açar. Değişikliği adım adım yapın.
- Alternatif sunun: Oyunun yerini alabilecek spor, sanat, doğa ve aile etkinlikleri planlayın.
- Uykuyu koruyun: Yatak odasını ekransız tutmak ve yatmadan önceki saatte oyunu bitirmek, pek çok sorunun önüne geçer.
- Tutarlı olun: Anne ve babanın aynı kuralları uygulaması, kuralların işe yaraması için şarttır.
Yaşa göre ekran kullanımına ilişkin genel öneriler için Çocuklarda Ekran Süresi: Yaşa Göre Öneriler yazımıza göz atabilirsiniz.
Ne Zaman Destek Almalısınız?
Yukarıdaki işaretlerin birkaçı aylardır devam ediyorsa, oyun yüzünden okul, uyku ve aile ilişkileri belirgin biçimde etkileniyorsa ya da evde denediğiniz yöntemler sonuç vermiyorsa, dışarıdan destek almak faydalı olabilir. Tatvan'da sunduğumuz İnternet, Ekran ve Oyun Bağımlılığı Danışmanlığı hizmetimizde çocuğunuzla ve ailenizle birlikte, gerçekçi ve sürdürülebilir bir oyun düzeni kurmak için çalışıyoruz. Oyun kullanımına yoğun kaygı, uzun süreli mutsuzluk, okul reddi ya da kendine zarar verme düşünceleri eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanız gerekir. Ergenlik Döneminde Aile İçi İletişim Nasıl Güçlendirilir? yazımız da bu süreçte yol gösterebilir.
Kaynaklar
- Dünya Sağlık Örgütü. Addictive behaviours: Gaming disorder.
- Dünya Sağlık Örgütü. ICD-11: International Classification of Diseases 11th Revision.